Vragen over Tegengif
Zeker. Tegengif bepaalt haar eigen koers. We kunnen ons werk doen dankzij de financiële steun van een aantal vermogensfondsen en particulieren. We nemen geen geld aan van bedrijven.
Onder andere Adessium Foundation, Flotilla, Fred Foundation, Oak Foundation en Spronck Foundation dragen bij aan ons werk voor een gezonde, gifvrije generatie.
Natuurlijk. Je kunt een donatie overmaken op NL28INGB0008237532 onder vermelding van: Donatie. Hartelijk bedankt!
Je kunt een mail sturen naar info@tegengif.nl. We proberen dan zo snel mogelijk te reageren.
Tegengif bestaat uit een klein team. Als je interesse hebt om ons team te versterken, kun je een mail sturen naar info@tegengif.nl.
Tegengif werkt samen met artsen, wetenschappers en maatschappelijke organisaties in Nederland en Europa. Op deze pagina zie je met wie.
Tegengif is in 2017 opgericht door Annelies den Boer omdat ze vond dat er te weinig aandacht was voor de gezondheidsrisico’s van chemicaliën. Sindsdien is die bewustwording en (politieke) aandacht toegenomen, maar we zijn er nog lang niet. Tegengif gaat door totdat gifvrij produceren en consumeren de nieuwe norm wordt.
Tegengif richtte zich in de begintijd vooral op vrouwen met kinderen en daardoor besteedden we veel aandacht aan hormoonverstorende stoffen in bijvoorbeeld verzorgings- en kinderproducten. Onze focus is geleidelijk aan verbreed en momenteel vooral gericht op PFAS. Wij waren een van de eerste organisaties in Nederland die wezen op de schadelijke gevolgen van PFAS voor de gezondheid.
Vragen over PFAS
Poly- en perfluoralkylstoffen, beter bekend onder hun verzamelnaam PFAS, zijn chemische stoffen die door de mens zijn gemaakt. Van nature komen ze niet voor in het milieu.
Er zijn heel veel verschillende PFAS; afhankelijk van welke definitie je hanteert, gaat het om duizenden of zelfs miljoenen stoffen.
PFAS hebben eigenschappen die heel aantrekkelijk zijn. Ze zijn water-, vet- en vuilafstotend, kunnen tegen hoge temperaturen en zijn goed tegen andere chemicaliën bestand.
PFAS worden dan ook op grote schaal toegepast in allerlei producten zoals impregneermiddelen, antiaanbaklagen van pannen, meubels, bekleding en tapijten, regenkleding, blusschuim (inmiddels gelden in de EU beperkende maatregelen), cosmetica, smartphones, zonnepanelen, batterijen voor elektrische auto’s, verf, smeermiddelen, afdichtingsmiddelen etc. En in tal van sectoren, waaronder de medische, industriële en textielsector, de bouw, de luchtvaart, de auto-industrie en de energiesector.
PFAS zijn extreem slecht afbreekbaar; sommige PFAS worden zelfs helemaal niet afgebroken. Daarom worden ze ook wel de forever chemicals genoemd. Van bepaalde soorten PFAS, zoals PFOS en PFOA, weten we dat ze zich in ons lichaam, in dieren en in planten ophopen, zich makkelijk en snel in het milieu verspreiden en al bij lage concentraties giftig zijn.
Veel PFAS zijn op de markt gebracht zonder dat uitgebreid is onderzocht of ze wel veilig zijn voor mens en milieu. Van de PFAS die wel grondig zijn onderzocht, baren de gezondheidseffecten zorgen. Het gaat om effecten op het immuunsysteem, op het cholesterolgehalte in het bloed en op de lever. En om nier- en zaadbalkanker.
PFAS verhogen het risico op bepaalde schadelijke gezondheidseffecten. Het gaat om effecten op het immuunsysteem, op het cholesterolgehalte in het bloed en op de lever. En om nier- en zaadbalkanker.
Of deze gezondheidseffecten daadwerkelijk optreden, hangt onder andere af van hoeveel PFAS je gedurende de tijd binnen hebt gekregen. Effecten op het immuunsysteem worden als eerste verwacht.
De kennis over de gezondheidseffecten van PFAS is nog volop in ontwikkeling. Instanties en wetenschappers wereldwijd leggen ook verbanden met allerlei andere aandoeningen.
Het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC) van de Wereldgezondheidsorganisatie classificeert PFOA als kankerverwekkend voor mensen, en PFOS als mogelijk kankerverwekkend.
Wetenschappelijke consensus over een veilige grenswaarde ontbreekt vooralsnog. Hiervoor is meer onderzoek nodig. Er lijkt een groter risico te zijn naarmate PFOA-bloedwaardes toenemen.
Dat komt doordat lucht, water en bodem vervuild raken bij de productie, verwerking en uitstoot van PFAS, en bij het gebruik van producten waar PFAS in zitten.
Er zijn in Nederland ‘PFAS hotspots‘ aan te wijzen, bijvoorbeeld plekken waar PFAS geproduceerd, geloosd en verwerkt zijn/worden of waar blusschuim is gebruikt, zoals vliegvelden, militaire oefenterreinen en locaties waar incidenten plaatsvonden.
Er is ook sprake van aanvoer uit het buitenland. Via de Rijn, de Maas en de Schelde komen duizenden kilo’s PFAS per jaar ons land binnen.
PFAS krijg je vooral binnen via voedsel en drinkwater, maar ook binnenshuis via stof of consumentenproducten die PFAS bevatten.
Mensen in Nederland krijgen volgens het RIVM via voedsel meer dan drie keer zoveel PFAS binnen als via drinkwater. Vis is een belangrijke bron van blootstelling; andere bronnen zijn koffie, thee, graanproducten, melkproducten, vlees, eieren, fruit en groenten. Vooral eieren van hobbykippen kunnen veel PFAS bevatten. Ook in schaal- en schelpdieren komen veel PFAS voor. Via drinkwater dat afkomstig is van grondwater krijg je minder PFAS binnen dan via drinkwater uit oppervlaktewater.
Omdat je vooral via voedsel en drinkwater PFAS binnenkrijgt, is het een bijna onmogelijke opgave voor jou als individu om je blootstelling te beperken. Wil je toch iets doen? Volg de geldende adviezen voor jouw regio en/of persoonlijke situatie:
- Het advies van het RIVM voor de regio Dordrecht en Helmond om op bepaalde plekken geen groenten en fruit uit moestuinen te eten. Op sommige plekken wordt ook het bewateren van moestuinen met slootwater afgeraden.
- Het advies van het RIVM om geen eieren van hobbykippen te eten.
- Het advies van GGD-ZHZ voor de hele Alblasserwaard om geen lokaal gevangen vis te eten.
- Het advies van het Voedingscentrum dat het regelmatig eten van zelfgevangen zoetwatervis of schaaldieren uit Nederlandse wateren afraadt. Voor vis, garnalen, oesters en mosselen uit de Westerschelde luidt het advies om dat zo min mogelijk te doen.
- Het advies van het Voedingscentrum om het eten van bepaalde soorten vis en schaal- en schelpdieren door zwangere vrouwen te vermijden.
- Het advies op zwemwater.nl/gezondheidsrisicos/#pfas-verontreiniging-in-zwemwater om op bepaalde plekken niet te zwemmen, zo min mogelijk zwemwater en (zee)schuim in te slikken en na het zwemmen te douchen/je handen te wassen voordat je iets eet. En om kinderen en huisdieren niet in (zee)schuim te laten spelen.
Biologisch eten is een goede optie om je blootstelling aan schadelijke chemische stoffen terug te brengen, maar biedt helaas niet de garantie dat je geen PFAS binnenkrijgt. Onze hele voedselketen is immers doordrongen van PFAS. Alleen een bronaanpak, dus stoppen met PFAS, zal er op termijn voor zorgen dat PFAS zullen verdwijnen uit onze voedselketen.
PFOA is veel gebruikt bij de productie van fluorpolymeren, waaronder PTFE/teflon, bekend van de antiaanbaklaag in pannen en ander kookgerei. Maar ook voor tapijten, kleding, coatings voor verpakkingen, verf, blusschuim, medische hulpmiddelen en implantaten is PFOA gebruikt.
PFOS is onder meer gebruikt in elektrische en elektronische onderdelen, blusschuim, hydraulische vloeistoffen, textiel, medische hulpmiddelen en ongediertebestrijdingsmiddelen. PFHxS geldt als alternatief voor PFOS.
PFOS en PFOA behoren tot de oudste PFAS. De belangrijkste PFOS-producent was 3M. De 3M-fabriek in Zwijndrecht (België) heeft grote hoeveelheden PFOS gemaakt en geloosd. Hierdoor is de Westerschelde ernstig vervuild geraakt. De bekendste PFAS-producent in ons land is Chemours (voorheen DuPont) in Dordrecht. Chemours heeft jarenlang, met toestemming van de overheid, tonnen PFAS geloosd, waaronder PFOA.
PFOS, PFOA én PFHxS staan alle drie te boek als persistente organische verontreinigende stoffen (POP’s). Dat zijn door de mens gemaakte stoffen die heel langzaam afbreken, ophopen in het lichaam en giftig zijn. De geschatte eliminatiehalfwaardetijden (de tijd die je lichaam nodig heeft om de helft van een ingenomen hoeveelheid stof af te breken) lopen uiteen van 2,1 tot 10,1 jaar voor PFOA; van 3,3 tot 27 jaar voor PFOS; en van 4,7 tot 35 jaar voor PFHxS.
Helaas is er geen bewezen behandeling om PFAS uit je lichaam te verwijderen.
Voor vragen over je gezondheid en PFAS kun je terecht bij je huisarts of de GGD in jouw regio. Ook de website van het RIVM is informatief.
In België krijgen mensen met een hoge PFAS-blootstelling het advies om bij gelegenheid met hun huisarts in gesprek te gaan. Vooral als er ook sprake is van andere risicofactoren (overgewicht, roken, suikerziekte, hoge bloeddruk) of bij zwangerschap. In Nederland luidt het advies om bij klachten contact op te nemen met je (huis)arts.
Vragen over ons PFAS-bloedonderzoek bij Kamerleden
Het PFAS-probleem kan voelen als een ver-van-je-bed-show. Daarom hebben wij Tweede Kamerleden uitgenodigd om zichzelf in juni 2026 te laten testen op PFAS. Zo hopen we dat iets wat voorheen alleen een dossier was, dichterbij komt. Daarnaast laat het zien dat PFAS een probleem zijn dat iedereen raakt, ongeacht politieke kleur of achtergrond.
Met het bloedprikmoment vragen stichting Tegengif en betrokken artsen aandacht voor de noodzaak van maatregelen die blootstelling aan PFAS terugdringen. We hopen dat het tastbaar en persoonlijk maken van het PFAS-probleem leidt tot betere wetten en regels voor de bescherming van onze gezondheid.
Kamerleden van D66, CDA, VVD, PRO, PVV, BBB, Partij voor de Dieren en Volt hebben hun bloed laten prikken.
De komende tijd worden de PFAS-bloedtesten van de politici geanalyseerd. Houd onze socials in de gaten voor updates.
We hebben hiervoor een vingerpriktest van Eurofins gebruikt. De bloedmonsters zijn ook door dit laboratorium geanalyseerd. Zij hebben veel kennis en ervaring, mede vanwege de grootschalige PFAS-bloedonderzoeken rond 3M in Zwijndrecht (België).
Naar dertien veel in het bloed voorkomende PFAS:
PFBA (perfluorbutaanzuur)
PFPeA (perfluorpentaanzuur)
PFHxA (perfluorhexaanzuur)
PFHpA (perfluorheptaanzuur)
PFOA (perfluoroctaanzuur)
PFNA (perfluornonaanzuur)
PFDA (perfluordecaanzuur)
PFUnDA (perfluorundecaanzuur)
PFDoDA (perfluordodecaanzuur)
PFBS (perfluorbutaansulfonzuur)
PFHxS (perfluorhexaansulfonzuur)
PFHpS (perfluorheptaansulfonzuur)
PFOS (perfluoroctaansulfonzuur)
Deze kunnen worden gemeten vanaf een concentratie van 0,10 nanogram (ng) per milliliter (mL).
Vragen over ons landelijke PFAS-bloedonderzoek
Het RIVM is er duidelijk over: mensen in Nederland krijgen te veel PFAS binnen. Helaas ontbreekt het in Nederland vooralsnog aan een structureel meetprogramma om PFAS in bloed te monitoren, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Duitsland en Vlaanderen.
Uit onderzoek (pdf) blijkt dat een grote meerderheid – negen op de tien Nederlanders – maatregelen wil om de PFAS-vervuiling te beperken. Slechts 4% vindt dat de overheid genoeg doet. Om deze zorgen zichtbaar te maken, zijn wij eind 2024 zelf een bloedonderzoek gestart. Uit elke provincie hebben we mensen uitgenodigd om hun bloed te laten testen.
Inmiddels heeft het RIVM in juli 2025 de resultaten van een veel grootschaliger bloedonderzoek gepubliceerd. Daaruit blijkt dat iedereen in Nederland verschillende soorten PFAS in het bloed heeft. Bij vrijwel iedereen is de hoeveelheid PFAS hoger dan de gezondheidskundige grenswaarde (zie ‘Hoeveel PFAS ‘mag’ je in je bloed hebben?’). Deze resultaten onderstrepen de ernst en omvang van de PFAS-vervuiling.
Van Groningen tot Limburg: uit elke provincie hebben we mensen getest. Daarnaast verzamelden we persoonlijke verhalen en zorgen, vanuit uiteenlopende achtergronden en perspectieven. Zo maken we duidelijk dat de PFAS-vervuiling ons allemaal aangaat, ongeacht waar je woont of wie je bent.
Voor het bloedonderzoek hebben we een vingerprik-zelftest gebruikt. De bloedmonsters zijn door het Belgische laboratorium van Eurofins geanalyseerd. Dat laboratorium heeft veel kennis en ervaring, mede vanwege de grootschalige PFAS-bloedonderzoeken rond 3M in Zwijndrecht (België). De testresultaten hebben we met artsen en wetenschappers besproken.
We hebben via Instagram een oproep gedaan en een selectie gemaakt op basis van persoonlijke motivatie. Na een online kennismaking nodigden we per provincie een deelnemer uit.
Het laboratorium heeft de bloedmonsters van onze deelnemers geanalyseerd op dertien veel in het bloed voorkomende PFAS:
- PFBA (perfluorbutaanzuur)
- PFPeA (perfluorpentaanzuur)
- PFHxA (perfluorhexaanzuur)
- PFHpA (perfluorheptaanzuur)
- PFOA (perfluoroctaanzuur)
- PFNA (perfluornonaanzuur)
- PFDA (perfluordecaanzuur)
- PFUnDA (perfluorundecaanzuur)
- PFDoDA (perfluordodecaanzuur)
- PFBS (perfluorbutaansulfonzuur)
- PFHxS (perfluorhexaansulfonzuur)
- PFHpS (perfluorheptaansulfonzuur)
- PFOS (perfluoroctaansulfonzuur)
Deze kunnen worden gemeten vanaf een concentratie van 0,10 nanogram (ng) per milliliter (mL).
De Europese Voedselveiligheidsautoriteit (EFSA) heeft een gezondheidskundige grenswaarde afgeleid voor vier veelvoorkomende PFAS samen: PFOS, PFOA, PFNA en PFHxS. Deze waarde, waar ook het RIVM momenteel mee werkt, is 4,4 nanogram per kilogram lichaamsgewicht per week. Zoveel van deze PFAS mag je volgens de EFSA langdurig iedere week binnenkrijgen zonder dat er schadelijke gezondheidseffecten verwacht worden. Dit komt overeen met 6,9 nanogram (ng) per milliliter (mL) bloed. In ons bloedonderzoek zitten vier van de dertien deelnemers boven deze grenswaarde.
Naar dertien veel in het bloed voorkomende PFAS:
Bij alle deelnemers zijn PFOS en PFOA aangetroffen, twee inmiddels verboden PFAS-soorten. PFOA werd sinds de jaren 40 van de vorige eeuw onder andere gebruikt bij de productie van teflon, bekend van de antiaanbakpan; PFOS werd toegepast in bijvoorbeeld brandblusschuim. Bij elf van de dertien deelnemers zat ook PFHxS, dat als alternatief voor PFOS is geproduceerd maar sinds 2023 ook verboden is, in het bloed.
Er is één deelnemer die zeven soorten PFAS in het bloed heeft; er zijn ook twee deelnemers met ‘slechts’ twee soorten PFAS. Bij één deelnemer vonden we vijf PFAS; bij zes deelnemers vier PFAS; en bij drie deelnemers drie PFAS.
Deze kunnen worden gemeten vanaf een concentratie van 0,10 nanogram (ng) per milliliter (mL).
PFOS en PFOA zijn de PFAS die het eerst aan banden zijn gelegd. De Europese POP-verordening verbiedt PFOS sinds 2010, PFOA sinds 2020 en PFHxS sinds 2023. In Nederland zijn alle PFAS sinds eind 2024 aangemerkt als Zeer Zorgwekkende Stoffen.
PFOS en PFOA worden de legacy PFAS genoemd. Ze zijn in grote delen van de wereld inmiddels verboden maar in het verleden veel gebruikt en uitgestoten, waardoor ze nog steeds in het milieu aanwezig zijn. Sterker nog, het zijn de PFAS die het meest voorkomen in bodem, sediment, slib en biota (levende organismen). We krijgen ze dus ook steeds opnieuw weer binnen. PFOS en PFOA tonen daarmee aan hoe ernstig en vrijwel onomkeerbaar het probleem van de PFAS-vervuiling is. En hoe belangrijk het is om nu in te grijpen.
Volgens het RIVM worden we vrijwel allemaal aan PFAS blootgesteld.
De aanwezigheid van PFAS in je bloed zegt echter niet of ze je gezondheid hebben geschaad of in de toekomst zullen schaden. Gezondheid wordt door meerdere (risico)factoren beïnvloed en (een hoge) PFAS-blootstelling is er één van.
Blijft staan dat PFAS stoffen zijn met schadelijke effecten op de gezondheid. Omdat ze nauwelijks afbreekbaar zijn, vormen ze een onacceptabel risico voor huidige én toekomstige generaties. Daarbij staan aangekondigde maatregelen om PFAS te beteugelen, zoals een Europees verbod, onder druk. Dat vinden wij wel degelijk iets om je zorgen over te maken.
Nee, dat is niet mogelijk. Wil je op de hoogte blijven van eventuele vervolgonderzoeken naar PFAS en andere chemische stoffen? Volg ons dan op Instagram.
Als je je zorgen maakt, raden we je aan je huisarts te raadplegen. Tegengif faciliteert geen thuistesten; wij hebben twee keer een aantal mensen uitgenodigd hun bloed te laten testen om meer aandacht te krijgen voor het PFAS-probleem. We laten de analyse uitvoeren door Eurofins in België en gebruiken hun vingerpriktesten. Voor ons is het van groot belang om de resultaten van die test met de deelnemers en externe deskundigen door te spreken, zodat mensen weten wat hun persoonlijke uitslagen betekenen.
Mocht je meer willen weten over de voor- en nadelen van thuistesten, dan raden we je dit artikel van Radar aan.
Vragen over hormoonverstorende stoffen (EDC’s)
De naam zegt het al: deze chemicaliën beïnvloeden hormonen en hun rol in een gezonde ontwikkeling. Dit gebeurt op verschillende manieren: sommige stoffen veranderen de hoeveelheid hormonen in ons bloed; andere beïnvloeden onze gevoeligheid voor hormonen; weer andere zorgen ervoor dat hormonen hun werk niet kunnen doen; en nog andere bootsen zelfs de natuurlijke hormonen van het lichaam na.
Meer dan 1400 chemicaliën zijn aangemerkt als mogelijk hormoonverstorend. Kijk hier voor een lijst met de meest voorkomende EDC’s.
Om heel veel verschillende redenen. Bisfenol A (BPA) bijvoorbeeld maakt plastic harder, en Di-isobutylftalaat (DIBP) juist zachter. Het gebruik van deze stoffen is teruggebracht als gevolg van Europese wetgeving en vervangen door andere ftalaten. PFAS worden gebruikt om producten vet-, vuil- en waterafstotend te maken. Parabenen en ftalaten worden toegevoegd aan cosmetica om te zorgen dat ze lekker ruiken, smeerbaar zijn en niet bederven.
Wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat langdurige blootstelling, zelfs aan lage concentraties hormoonverstorende stoffen, kan leiden tot gezondheidsproblemen. Vruchtbaarheids- en voortplantingsproblemen, hormoongerelateerde vormen van kanker zoals borst-, zaadbal- en prostaatkanker, vroege puberteit, diabetes, obesitas, endometriose, hartziekten en psychische problemen worden allemaal in verband gebracht met EDC’s.
Er zijn vooral zorgen over blootstelling in kwetsbare levensfasen zoals de zwangerschap, de vroege kinderjaren en de puberteit.
- Eet zoveel mogelijk voedsel dat zonder bestrijdingsmiddelen is geproduceerd. Voedselproducten met het EKO-NL 3 sterren, Europees biologisch of Demeter keurmerk zijn gecertificeerd biologisch.
- Vermijd onnodige blootstelling aan of gebruik van chemische stoffen, met name in de tuin en in huis.
- Beperk het gebruik van verzorgings- en cosmeticaproducten die gevaarlijke chemische stoffen bevatten tot een minimum, vooral tijdens en vóór de zwangerschap.
- Lees de etiketten om bepaalde chemische stoffen te vermijden die in verband worden gebracht met hormoonverstoring.
- Kies voor ecoproducten.
- Zorg dat ruimtes goed worden geventileerd en stofzuig en stof regelmatig af om chemische stoffen die binnenshuis voorkomen te verwijderen.
Bekijk ook onze algemene tips.
